अशिम सापकोटा
कफी एक वनस्पति तथा यसको फलबाट बनाइने पेयपदार्थ हो । कफीको बोट दस मिटर सम्म अग्लो हुन सक्छ तर सामान्यतया छोटो पारिन्छ ।
कफीको उत्पति अफ्रिकाको इथियोपियामा भएको थियो र हाल यसको खेति दक्षिण अमेरिका, मध्य अमेरिका र दक्षिणपूर्व एसियामा हुन्छ । धेरै देशको अर्थतन्त्रमा यसको ठुलो भुमिका रहेको छ ।
कफी खेती विश्वका सय भन्दा बढी देशमा गरिएको छ । ब्राजिल सबैभन्दा बढी कफी उत्पादन गर्ने देश हो । अमेरिका कफी बढी खपत गर्ने देश हो । युरोप कफीको प्रति व्यक्ति उपभोगका हिसाबमा अगाडि छ ।
नेपालमा कफी उत्पादन
वि.सं. १९९५ मा नेपालमा हिरा गिरीद्वारा कफी भित्र्याइएको थियो ।
वि.सं. २०३२ सालमा नगदे बालीको स्तरमा कफी खेतीका लागि प्रोत्साहन गरिए पछि वि.सं. २०४७ सालमा कृषकहरुको सङ्गठन स्थापित भयो जसको नाम नेपाm कफी व्यवसायी महासंघ रह्यो ।
वि.सं. २०४९ को ऐन अनुसार राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डको स्थापना भयो । मध्य पहाडका ४० जिल्लाहरूमा कफी खेती गरिएको छ ।
केही जिल्लाहरूमा भने व्यवसायिक रुपमा खेती गरेको पाइन्छ (यसमा ललितपुर, गुल्मी, पाल्पा, स्याङ्जा, कास्की, काभ्रेपलान्चोक, सिन्धुपाल्चोक र अर्घाखाँची जिल्लाहरु पर्दछन् भने अन्य जिल्लाहरूमा पनि यसको विस्तार भइरहेको छ ।
रुपन्देहीको मणिग्राममा पहिलो कफी प्रशोधन केन्द्र “नेपाल कफी कम्पनी प्रा.लिं“ को २०४० मा स्थापना भएसँगैँ अन्तराष्ट्रिय बजारमा नेपाली कफीको बिक्री वितरण सुरु भयो । आर्थिक वर्ष २०५२र५३ मा १६ टन कफी हल्यान्ड पठाइएको थियो ।
नेपालमा अराबिका जातको कफीको उत्पादन गरिन्छ । करिब ८०० मिटर उचाइमा विषादीको प्रयोग बिना नै कफी खेती हुने भएकाले विश्व बजारमा अर्गानिक, र चिसो हावापानीमा उत्पादित कफीको रुपमा चिनिन्छ ।
नेपाल सरकारले कफी निती २०६६ पास गराएको व र कफी नीति कार्यान्वयन निर्देशिका २०६६ स्वीकृत गराएको छ ।
पेय कफिको दानाहरूबाट बनाइन्छ । कफीमा पाइने क्याफीन भनिने एक मनोस्फूर्तिदायक वा साइकोएक्टिव (मस्तिष्कलाई प्रभावित गर्ने) उत्तेजक औषधिय गुण हुनाले यसले मानिसलाई ताजा रहन मद्दत गर्दछ ।
सामान्यतः कफी रोपेको चार–पाँच वर्षदेखि मात्र उत्पादन हुन थाल्छ । पचासौं वर्षसम्म उत्पादन भइरहने हुनाले कफी खेती कृषक र लगानीकर्ताका लागि वरदान साबित हुन सक्छ ।
अन्न बाली त्यति नहुने सेपिलो ठाउँ, भिरालो र खोल्साखोल्सीमा समेत यसको खेती गर्न सकिने भएकाले पनि कफी खेतीप्रति कृषक र लगानीकर्ताको रुचि बढ्दै गएको हो ।
देशभर हालसम्म करीब अढाइ दर्जन जति सहकारी र प्रालि संस्थाहरू कफीको उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरणमा संलग्न छन् । यी संस्थाहरूले आ–आफ्नो ब्राण्ड बनाई आन्तरिक तथा बाह्य बजारमा कफी निर्यात गरिरहेका छन् ।
माग अनुसार उत्पादन हुन नसक्दा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र नेपाली कफीको नाममा छिमेकी देशको उत्पादन मिसिन सक्ने जोखिम पनि उत्तिकै छ ।
नेपाली कफीले विश्व बजारमा अहिले पाएको ख्याति कायम राख्न सरकारी तहबाट नेपाली कफीको गुणस्तर निगरानी गरिरहनु आवश्यक छ ।
लेखक सापकोटा एग्रो टाइम्सका प्रबन्ध निर्देशक तथा डेढ दशकदेखी नेपालको कृषि पत्रकारीतामा सक्रिय छन् ।
